زخم پای دیابتی یکی از شایعترین دلایل بستری شدن افراد دیابتی و از جدیترین عوارض این بیماری است. یک زخم کوچک که در فرد سالم طی چند روز خوب میشود، در پای فرد دیابتی ممکن است هفتهها باز بماند، عفونت کند و در بدترین حالت به قطع عضو برسد.
خبر خوب این است که بیشتر زخمهای پای دیابتی قابل پیشگیریاند و زخمی که زود پیدا شود و درست مراقبت شود، شانس بسیار بیشتری برای ترمیم دارد. این راهنما برای افراد دیابتی، خانوادهها و مراقبانشان نوشته شده است.
زخم پای دیابتی چرا ایجاد میشود؟
دیابت کنترلنشده در طول سالها سه اتفاق را در پا رقم میزند که با هم، زمینه زخم را میسازند:
- آسیب اعصاب (نوروپاتی): حس پا کم میشود. فرد ممکن است سنگریزه داخل کفش، تاول یا بریدگی را حس نکند و روزها روی آن راه برود. آسیب اعصاب همچنین پوست پا را خشک و ترکخورده میکند و شکل پا را تغییر میدهد.
- کاهش جریان خون: رگهای پا تنگ میشوند و خون، اکسیژن و مواد لازم برای ترمیم کمتر به زخم میرسد.
- ضعف دفاع بدن: قند خون بالا عملکرد سلولهای ایمنی را مختل میکند و زخم راحتتر عفونت میکند. استافیلوکوکوس اورئوس از شایعترین باکتریهای عامل عفونت در زخمهای دیابتی است.
نتیجه این است که یک آسیب بسیار کوچک، مثل راه رفتن با پای برهنه روی یک سنگریزه یا کفش تنگ، میتواند شروع یک زخم جدی باشد.
زخمهای پای دیابتی چه درجههایی دارند؟
پزشکان برای تصمیم درباره درمان، زخم را از نظر عمق، عفونت و جریان خون ارزیابی میکنند. یک تقسیمبندی ساده بر اساس عمق:
در کنار عمق، دو چیز دیگر تعیینکنندهاند: آیا زخم عفونت دارد؟ و آیا جریان خون پا کافی است؟ زخمی که عفونت عمیق دارد یا خون کافی به آن نمیرسد، به درمان فوری و گاهی جراحی نیاز دارد.
گانگرن چیست؟
گانگرن یعنی مردن بافت پوست و ساختارهای زیر آن (عضله، تاندون، مفصل یا استخوان) که معمولاً به شکل سیاه شدن پوست دیده میشود. گانگرن یک وضعیت اورژانسی است. تصمیم درباره درمان آن، از برداشتن بافت مرده تا بازگرداندن جریان خون یا جراحی، فقط با تیم پزشکی است و هیچ درمان خانگیای جای آن را نمیگیرد.
پیشگیری: مراقبت روزانه از پا
مطالعات نشان دادهاند که آموزش مراقبت از پا به بیمار و خانواده، از زخم و قطع عضو پیشگیری میکند. این کارها را هر روز انجام دهید:
- هر روز پاهایتان را نگاه کنید. کف پا، پاشنه و بین انگشتان را با دقت بررسی کنید. اگر نمیتوانید، از آینه یا یکی از اعضای خانواده کمک بگیرید.
- هر روز پاها را بشویید. با آب ولرم (دمای آن را با دست یا آرنج بسنجید، نه پا) و صابون ملایم. پاها را خیس نگه ندارید و بین انگشتان را با دقت خشک کنید.
- پوست را نرم نگه دارید. روی پوست خشک کرم مرطوبکننده بزنید، اما بین انگشتان نه؛ رطوبت آنجا قارچ میآورد.
- ناخنها را صاف کوتاه کنید. گوشه ناخن را گرد و عمیق نگیرید. اگر دید یا حس خوبی ندارید، کوتاه کردن ناخن را به کادر درمان بسپارید.
- پینه و میخچه را خودتان نتراشید. از تیغ، قیچی و چسبهای میخچه استفاده نکنید. اگر پزشک اجازه داد، سنگ پا را فقط به آرامی روی پوست سالم بکشید.
- هرگز پابرهنه راه نروید. حتی در خانه.
- کفش و جوراب مناسب بپوشید. کفش راحت و جادار با پنجه پهن؛ پیش از پوشیدن داخل آن را دست بکشید. جوراب نخی، تمیز و بدون درز برجسته.
- پا را از گرما دور کنید. کیسه آب گرم، بخاری و آب داغ روی پای بیحس میتواند بدون اینکه بفهمید سوختگی ایجاد کند.
- قند خون را کنترل کنید. هرچه کنترل قند بهتر باشد، آسیب اعصاب و رگها کندتر پیش میرود.
- سیگار را کنار بگذارید. سیگار جریان خون پا را بیشتر کم میکند.
- سالی یک بار معاینه تخصصی پا انجام دهید؛ اگر حس پایتان کم شده، بیشتر.
اگر زخم ایجاد شد: چه کنیم؟
- زود اقدام کنید. زخم کوچک را دستکم نگیرید. در فرد دیابتی، حتی یک زخم کوچک به ارزیابی پزشکی نیاز دارد.
- زخم را تمیز کنید. معمولاً با سرم شستوشو یا آب تمیز. الکل، آب اکسیژنه یا بتادین را بدون نظر پزشک داخل زخم نریزید؛ این مواد میتوانند به بافت در حال ترمیم آسیب بزنند. پماد آنتیبیوتیک را هم فقط با تجویز پزشک استفاده کنید.
- بپوشانید. روی زخم را با گاز استریل یا پانسمان مناسب بپوشانید و پانسمان را طبق دستور عوض کنید.
- فشار را بردارید. اگر زخم کف پاست، تا جایی که ممکن است روی آن راه نروید. برداشتن فشار از زخم یکی از مؤثرترین بخشهای درمان است و پزشک ممکن است کفش یا وسیله مخصوص تجویز کند.
- به پزشک یا کلینیک زخم مراجعه کنید. ارزیابی عمق، عفونت و جریان خون، و برداشتن بافت مرده در صورت نیاز، کار تیم درمان است.
- قند خون را دقیقتر کنترل کنید. قند بالا ترمیم را کند و خطر عفونت را بیشتر میکند.
ترمیم زخم در فرد دیابتی چه تفاوتی دارد؟
ترمیم زخم در هر فردی چهار مرحله دارد که روی هم میافتند: بند آمدن خون، التهاب، تکثیر سلولها و بازسازی. در زخم دیابتی، این روند اغلب در مرحله التهاب گیر میکند: التهاب طولانی میشود، باکتریها بیشتر رشد میکنند و توان بدن برای ساختن بافت تازه کم میشود. هدف درمان، برگرداندن زخم به مسیر طبیعی ترمیم است: کنترل عفونت، برداشتن بافت مرده، حفظ رطوبت مناسب و برداشتن فشار.
عسل، روغن زیتون و برهموم در مراقبت از زخم
استفاده از عسل روی زخم سابقهای چندهزارساله دارد و در دهههای اخیر در پژوهشهای علمی هم بررسی شده است. کرم الیووهانی نیکا بر پایه عسل، روغن زیتون فرابکر، موم عسل و برهموم ساخته شده و فرمول آن در سال ۱۳۹۲ با شماره ۷۹۳۷۸ به ثبت اختراع رسیده است.
عسل
- محیط نامناسب برای باکتری: غلظت بالای قند و آب کم عسل، آب را از سلول باکتریها بیرون میکشد و اسیدیته آن (pH حدود ۳٫۲ تا ۴٫۵) رشد بسیاری از باکتریها را سخت میکند.
- پراکسید هیدروژن آرام: آنزیم گلوکز اکسیداز عسل در تماس با رطوبت زخم، مقدار کمی پراکسید هیدروژن آزاد میکند.
- رطوبت مناسب: عسل لایهای مرطوب بین زخم و پانسمان میسازد که از چسبیدن پانسمان جلوگیری میکند و تعویض آن را کمدردتر میکند.
- کاهش بو و ترشح: در گزارشهای بالینی، کاهش بوی زخم از اثرات پانسمان عسل بوده است.
در آزمایشگاه، عسل و برهموم اثر مهاری روی استافیلوکوکوس اورئوس نشان دادهاند، و مرورهای علمی عسل پزشکی را گزینهای قابل توجه در مراقبت از زخم دانستهاند. شواهد مربوط به زخم دیابتی در انسان هنوز محدودتر از سوختگی است.
روغن زیتون
اسیدهای چرب غیراشباع روغن زیتون، بهخصوص اولئیک اسید، و ویتامین E آن به نرمی پوست و حفظ رطوبت کمک میکنند و از خشک و ترکخورده شدن پوست اطراف زخم جلوگیری میکنند. ترکیب روغن زیتون با عسل، غلظت عسل را متعادل میکند و پخش شدن آن را راحتتر میکند.
برهموم
برهموم مادهای صمغی است که زنبورها از رزین گیاهان جمع میکنند. فلاونوئیدها و اسیدهای فنلی آن در مطالعات آزمایشگاهی اثرات ضدباکتریایی، ضدقارچی و آنتیاکسیدانی نشان دادهاند. در پژوهشی منتشرشده در Wound Medicine (Elsevier)، ترکیب موضعی عسل، ژل رویال و عصاره روغن زیتون و برهموم روی ترمیم زخم پوست موشهای دیابتی بررسی شد. این مطالعه روی حیوان بوده و ترکیبش دقیقاً فرمول کرم نیکا نیست (ژل رویال داشته). متن کامل پژوهشهای نیکا درباره زخم را اینجا بخوانید.
روش استفاده
بسته به سطح، حجم و عمق زخم، مقدار مصرف متفاوت است و معمولاً روزی یک بار استفاده میشود: زخم با محلول شستوشو پاک و با گاز استریل خشک میشود، سپس کرم داخل زخم یا روی ناحیه قرار میگیرد و با پانسمان پوشانده میشود. در زخم پای دیابتی، استفاده از این کرم باید زیر نظر پزشک یا پرستار زخم و در کنار کنترل قند، برداشتن فشار از زخم و پیگیری منظم باشد. اگر به محصولات زنبور عسل حساسیت دارید، پیش از استفاده به پزشک بگویید.
جمعبندی
زخم پای دیابتی حاصل همزمانی آسیب اعصاب، کاهش جریان خون و ضعف دفاع بدن است. مهمترین سلاح در برابر آن، نگاه کردن هر روزه به پاها، کفش مناسب، کنترل قند و مراجعه زودهنگام به پزشک است. وقتی زخم ایجاد شد، تمیز نگه داشتن آن، برداشتن فشار، کنترل عفونت و حفظ رطوبت مناسب، ستونهای درمان هستند، و ترکیباتی مثل عسل، روغن زیتون و برهموم میتوانند در این مسیر کمککننده باشند.
برای آشنایی با دیگر عوارض دیابت، مقاله دیابت و عوارض دیابت را بخوانید.
منابع
- ادیب حاجباقری، محسن و علینقیپور، طاهره (۱۳۹۱). تأثیر آموزش به شیوه سخنرانی و چندبعدی بر بهبود زخم پای دیابتی و پایبندی بیماران به توصیههای مراقبتی. نشریه پرستاری ایران، ۲۵(۷۷): ۱–۱۱.
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، دفتر آموزش و ارتقای سلامت. بسته آموزشی و اطلاعاتی «دیابت چیست؟».
- غیبی، نعمتاله و همکاران (۱۳۹۶). مقایسه اثر موضعی عسل و ترکیبات آن بر بهبود زخم پوست در موش صحرایی. مجله دانشگاه علوم پزشکی تربت حیدریه، ۵(۴).
- کلروزی، فاطمه (۱۳۸۸). گزارش یک مورد بالینی درمان زخم با عسل طبیعی. مجله دانشکده پرستاری ارتش، ۹(۱).
- معینی، مهین و همکاران (۱۳۹۵). بررسی شدت زخم و ارتباط آن با عوامل مستعدکننده در بیماران زخم پای دیابتی. مجله بالینی پرستاری و مامایی، ۵(۴): ۶۷–۷۵.
- Anselmo, M. I., Nery, M., & Parisi, M. C. (2010). The effectiveness of educational practice in diabetic foot: a view from Brazil. Diabetology & Metabolic Syndrome, 2(1): 45. DOI
- Beauchamp, G. K., et al. (2005). Phytochemistry: ibuprofen-like activity in extra-virgin olive oil. Nature, 437(7055): 45–46. DOI
- Boulton, A. J., Vileikyte, L., Ragnarson-Tennvall, G., & Apelqvist, J. (2005). The global burden of diabetic foot disease. The Lancet, 366(9498): 1719–1724. DOI
- Kumar, B., Vijayakumar, M., Govindarajan, R., & Pushpangadan, P. (2007). Ethnopharmacological approaches to wound healing: exploring medicinal plants of India. Journal of Ethnopharmacology, 114(2): 103–113.
- Malone, J. M., et al. (1989). Prevention of amputation by diabetic education. The American Journal of Surgery, 158(6): 520–524.
- Miorin, P. L., et al. (2003). Antibacterial activity of honey and propolis from Apis mellifera and Tetragonisca angustula against Staphylococcus aureus. Journal of Applied Microbiology, 95(5): 913–920.
- Rashidi, M. K., Mirazi, N., & Hosseini, A. (2016). Effect of topical mixture of honey, royal jelly and olive oil-propolis extract on skin wound healing in diabetic rats. Wound Medicine, 12: 6–9. DOI
- Schaper, N. C. (2004). Diabetic foot ulcer classification system for research purposes: a progress report on criteria for including patients in research studies. Diabetes/Metabolism Research and Reviews, 20(S1): S90–S95. DOI
- Simon, A., et al. (2009). Medical honey for wound care: still the "latest resort"? Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 6(2): 165–173.
- Tuchscherr, L., et al. (2018). Staphylococcus aureus requires less virulence to establish an infection in diabetic hosts. International Journal of Medical Microbiology.
- Vandamme, L., Heyneman, A., Hoeksema, H., Verbelen, J., & Monstrey, S. (2013). Honey in modern wound care: a systematic review. Burns, 39(8): 1514–1525.
- زخم پای دیابتی
- زخم دیابتی
- پای دیابتی
- درمان زخم
- عسل و زخم
- مراقبت از پا
پرسشهای متداول
چرا زخم پای افراد دیابتی دیر خوب میشود؟
سه عامل با هم: آسیب اعصاب که باعث میشود فرد زخم را حس نکند و روی آن راه برود، کاهش جریان خون پا که اکسیژن و مواد لازم برای ترمیم را کم میکند، و ضعیف شدن پاسخ ایمنی در قند خون بالا.
چه نشانههایی یعنی باید فوراً به پزشک بروم؟
قرمزی یا تورمی که گسترش پیدا میکند، گرمی پا، ترشح چرکی یا بوی بد، تغییر رنگ پوست به سیاه یا کبود، تب، یا بالا رفتن ناگهانی و بیدلیل قند خون. اینها میتوانند نشانه عفونت باشند و نباید منتظر ماند.
زخم پای دیابتی را با چه چیزی بشوییم؟
معمولاً با سرم شستوشو یا آب تمیز. مواد محرک مثل الکل، آب اکسیژنه یا بتادین را بدون نظر پزشک داخل زخم نریزید. روش شستوشو و نوع پانسمان را پزشک یا پرستار زخم تعیین میکند.
آیا کرم الیووهانی جای مراجعه به پزشک را میگیرد؟
نه. زخم پای دیابتی باید توسط پزشک یا پرستار زخم ارزیابی شود. کرم الیووهانی نیکا برای مراقبت موضعی از زخم ساخته شده و بهترین نتیجه را وقتی میدهد که در کنار کنترل قند، برداشتن فشار از زخم و پیگیری منظم پزشکی استفاده شود.




